کُنش اجتماعی اربعین از نگاه علوم اجتماعی

نخستین گام در توصیف کنش افراد درخلال مراسم اربعین فهم معنای آن برای عاملینش است

نخستين گام در توصيف کنش افراد درخلال مراسم اربعين فهم معناي آن براي عاملينش است. دانشمندان علوم اجتماعي به منظور آشکار ساختن طبيعت يک حرکت، پيامد يا رابطه معنادار بايد بتوانند آن را به طور عميق و تفضيلي شرح و بسط دهند.

گراميداشت حرم ائمه معصومين از گذشتههاي دور در ايران مرسوم بوده است. سفر به شهرمشهد و زيارت امام رضا(ع) بهطور معمول بخشي از برنامه سفرهاي سالانه ايرانيهاست. به موازات اين گرايش، زيارت اماماني که حرم آنها در کشور عراق قرار دارد، به ويژه زيارت امام حسين(ع) همواره براي شيعيان ايراني يک آرزو بوده است. پيش از وقوع انقلاب اسلامي سفر به کربلا تحت مضيقههاي سياسي و با دشواري زيادي انجام ميشد. بعد از استقرار نظام جمهوري اسلامي و در دوران جنگ هشت ساله ايران و عراق، اين انسداد و محدويت بيشتر شد، ولي دائم نويد گشوده شده راه کربلا داده ميشد. پيشينه مراسم اربعين به برخي منابع روايي بازميگردد که شيعيان را بر انجام زيارت اربعين توصيه ميکند و از سوي ديگر به سنتي جاري بين گروهي از شيعيان به ويژه درکشورهاي عربي بازميگردد.

درباره «اربعين رسانه اجتماعي شيعيان» با فاطمه جواهري دانشيار گروه جامعهشناسي دانشگاه خوارزمي گفتوگو کردهايم. حوزه علاقه وي جامعهشناسي پزشکي، جامعه شناسي ارتباطات و مطالعات زنان است و آثار پژوهشي او بيشتر در اين حوزهها متمرکز است. جواهري در چند سال اخير بهطور خاص درباره مشکلات زنان عضو هيات علمي، آينده پژوهشي افزايش تحصيلات دانشگاهي زنان، سنجش نگرشها و رفتارهاي دانشجويان، تحليل ثانويه اطلاعات پيمايشهاي ملي درباره نگرشها و ارزشهاي دانشجويان و درباره انحرافات جنسي زنان به سفارش معاونت اجتماعي شهرداري تهران پژوهشهايي را به انجام رسانده است. کتاب «وضعيت اجتماعي زنان در ايران طي دهه 1380-1390» با نظارت او و مبحث «نابرابري جنسيتي و وضعيت زنان ايراني» در کتاب آسيبهاي اجتماعي و نابرابري اجتماعي ايران توسط او تدوين شده است.

برخي معتقدند که سنت پيادهروي اربعين به ويژه با توجه به نوع عزاداري عراقيها نميتواند مانند آنچه که در غرب و در آيينهاي مذهبي مشاهده ميکنيد کارناوالي شود اما شما در پژوهشتان وجوه تشابهي بين اين مراسم و آيينهاي کارناوالي در غرب را برشمرديد. استدلالتان در اين باره چه بوده است؟

شايد از حيث فرم و شکل ظاهر که افراد در يک فضاي عمومي در حال پيادهروي هستند بين آيينهاي کارناوالي و پيادهروي اربعين شباهتهايي وجود داشته باشد، اما از نظر محتوا، عملکرد و تاثيراتي که به جاي ميگذارد؛ با هم متفاوت هستند. کارناوال که به شادپيمايي ترجمه شده بيشتر يک نوع جشن و سرور عمومي است اما راهپيمايي اربعين يک نوع سوگواري است. پيادهروي اربعين براي شيعيان محملي براي نشان دادن هويت عقيدتي، تلاش بشر براي جستوجوي بنيادهاي خويش و دلمشغولي به امر معنوي است. گردهمايي اربعين مبتني بر هدف و باوري مشترک و داراي يک وجه ايماني و معنوي است، به واسطه حضور خيل کثيري از زائران زير چتر فرهنگ شيعي، يک اجتماع مومنانه شکل ميگيرد. افرادي که عضو اين مجموعه فرهنگي مي شوند خلاءهاي معنايي و نيازهاي هويتي و عاطفي خود را جستجو مي کنند. آهسته آهسته و با عزمي جزم بسوي «هدف» گام برداشتن فرد زائر را در يک پويش و در حال «شدن» قرار مي دهد. شرکت در اين مراسم اجازه ميدهد زائران از رسميت هنجارهاي معمول درجامعه خود بگريزند و در يک مقياس کوچک و موقت طعم آزادي و برابري و محترم بودن را بچشند.

سرچشمه اسطورههاي امروزين را ميتوان در داستانپردازيهاي يک جامعه براي توصيف قهرمانان، ريشهها و هويت جمعي را ميتوان از طريق اجراي مناسک جستوجو کرد. چقدر در مراسمهاي اربعين اسطوره وارد حقيقت تاريخي شده است؟

جوامع امروزين برعکس تصور همگاني بر پايه نگرشهاي علمي پايهگذاري نشدهاند بلکه گاهي اسطورهها در آنها نقش مهمي ايفاء مي کنند و باعث شکل گيري يک حافظه مشترک و هماهنگي برسر آن مي شوند. روشن است که در چشم شيعيان آنچه به قيام امام حسين(ع) و آيينهاي عزاداري مرتبط با آن برميگردد، از سنخ داستانپردازي و اسطورهسازي نيست، بلکه برگرفته از يک واقعيت تاريخي است اما ممکن است «حقيقتي بر گونه اساطير» باشد. زيرا همانند اسطوره ها داستان هايي که در متن نوحهها منعکس است، کارکرد هويتساز و وفاقآفرين دارد.

کُنش اجتماعي اربعين از نگاه علوم اجتماعي چگونه قابل تفسير است؟

نخستين گام در توصيف کنش افراد درخلال مراسم اربعين فهم معناي آن براي عاملينش است. دانشمندان علوم اجتماعي به منظور آشکار ساختن طبيعت يک حرکت، پيامد يا رابطه معنادار بايد بتوانند آن را به طور عميق و تفضيلي شرح و بسط دهند. حتي درباره رفتارها يا متنهايي که معناي سطحي آنها روشن است نيز بايد به دنبال درک معناي عميقتر آن باشند. شرکت در مراسم اربعين مانند هر کنش ديگر، متضمن قصد و نيتي است که کنشگران به آن نسبت ميدهند يا از آن مراد ميکنند. از اين رو در اولين گام براي درک معناي اربعين تلاش شده مفهومي که مشارکتکنندگان از اين مراسم در ذهن دارند ادراک شود؛ يعني معلوم شود که زائران چگونه اربعين را ميفهمند يا چه معنا و مفهومي را به آن اسناد ميدهند. به اين دليل مهمترين پرسش اين بود که «با چه هدف، نيت يا قصدي در اين مراسم شرکت کردهايد؟» پاسخها به اين ترتيب بود:

- بيش از هر چيز تقرب به خداوند و عرض ارادت به امامان به ويژه حضرت امام حسين عليه السلام برايم مهم بود.

- ميخواستم از گناه پاک بشوم و حيات معنوي ام را احيا کنم چون در احاديث هست که هرکسي زيارت اربعين را انجام دهد، از گناه پاک مي شود.

ارسال دیدگاه شما

روزنامه در یک نگاه
ویژه نامه