انتخاب تاریخ:   /  /   
ارسال سوژه کانال تلگرام اینستاگرام سالنامه آرمان منتشر شد نخستین کنگره بزرگداشت آیت‌الله هاشمی رفسنجانی آرمان ملی شماره 63 آرمان ملی شماره 62 برلیان نت
کد خبر: ۱۸۴۱۵۹ | تاریخ : ۱۳۹۶/۲/۱۰ - شماره: 3306

«شنبه»؛ یک‌ روز معمولی از زندگی یک پزشک

پرتو مهدی‌فر*

اگرچه هنری پرون، قهرمان رمان «شنبه»، واجد تمام پارامترهایی است که از او یک شخصیت محبوب و رشک‌برانگیز بسازد، اما ایان مک‌یوین مثل هر نویسنده زیرک آنقدر هوشیاری دارد که کاراکتر اصلی‌اش را با دست‌های خالی و بدون جاذبه‌های ناب و چالش‌آمیز به داستان دعوت نکند. دغدغه، لازمه حیات بشر، برای دریافت معنای بالقوه زندگی است که با بیدارکردن حس کمال‌جویی، شکاف عمیق بین آنچه هست و آنچه باید باشد را پر می‌کند. عطش ذهن، تنها ابزار صعود از ورطه پوسیدگی است که امنیت محض ناشی از وادادگی به همراه دارد و به‌ویژه آنگاه که پدیده‌های اساسی به چالش کشیده می‌شوند حائز مفاهیمی چندلایه و معانی متعدد خواهد بود. این دقیقا همان رویکردی است که نویسنده رمان «شنبه» برای بیان پرسش‌های بنیادینش در حوزه‌های سیاست، فرهنگ، علم و انسانیت برگزیده و به‌رغم گستردگی و تعدد مضامین، به نتیجه‌ای منسجم و یکپارچه دست یافته است.

«شنبه» ماجراهای یک‌روز معمولی از زندگی هنری پرون، جراح مغز و اعصاب است. وقایعی ساده که اگر از دریچه دید مک‌یوین دیده نشوند به سادگی قابل اغماض و حتی در مرحله شرح جزئیات، بسیار خسته‌کننده خواهند بود. اما لابه‌لای سطوری که به تفصیل به شرح جراحی‌های تخصصی مغز می‌پردازد یا از تئوری موسیقی و مسابقه اسکواش می‌گوید، مفاهیم عمیق و ارزشمند نهفته است. مک‌یوین شنبه‌ای خاص را برای روایتش برگزیده که شبیه هیچ شنبه‌ای نیست: پانزده فوریه ۲۰۰۳ که تظاهرات ضدجنگ به شکل وسیع علیه حمله نظامی غرب به عراق برای سرنگونی رژیم صدام به وقوع پیوست. و با این انتخاب، بستر مناسبی برای پرداختن به پدیده‌های مهم اجتماعی - سیاسی، از قبیل جنگ و خشونت و سلطه را برای خود فراهم آورده است.

شاید بدون هیچ‌گونه مقدمه‌چینی تنها با گزینش چند پاراگراف از کتاب بتوان معرفی مطلوبی از آن ارائه داد؛ زیرا هر آنچه که منظور نویسنده بوده بسیار شفاف و روشن، لابه‌لای وقایع عادی روزانه گنجانده شده و البته همین مضامین در یک خوانش سطحی و تمرکز روی جزئیات غیرضروری به سادگی می‌توانند مورد غفلت واقع شوند تا نصیب مخاطب، چیزی جز اطلاعات مفصل و تخصصی راجع به موضوعات به ظاهر پراکنده نباشد. هنری پرون به دفعات، اپیزودهای رویا در بیداری را تجربه می‌کند. دوره‌های کوتاه گسست از واقعیت اما نه با کاهش ادراک، برعکس، حالتی از کشف و شهود و افزایش آگاهی که از محرک‌های محیط تاثیری فرای ظواهر می‌پذیرد و در همین تناوب‌های زمانی و روایت‌های ذهنی سرزده و ناگزیر است که فرایندهای پیچیده فکر، او را به استنتاج‌های جالبی می‌رساند. گویی از یک محور ادراک آویخته است! «اگر پرون گرایشی به عواطف مذهبی، به تبیین‌های مافوق طبیعی داشت، می‌توانست با این فکر بازی کند که او را از عالم بالا فراخوانده‌اند؛ بیدارشدن با حالت غیرعادی ذهنی... با این مقدمات او باید تصدیق کند که نظمی پنهانی، عقلی خارج از وجود او می‌خواهد چیز مهمی را به او نشان دهد یا بگوید... یک نتیجه، یک پیامد، جداگانه، مستقل از او و شناخته‌شده برای دیگران در جهان وجود دارد که انتظار کشف او را می‌کشد. بنابراین آنچه فرومی‌ریزد جهل او خواهد بود.» برای او که در اتاق عمل، حیات و مرگ دیگران را به دست دارد، زندگی چیزی فراتر از نجات جان‌هاست. او به انسانیت می‌اندیشد، به راه‌حل‌های نهایی که بشر را از بن‌بست توحش و بیهودگی بیرون بکشد و فکر می‌کند عقلانیت مهم‌ترین ابزار برون‌رفت از این بحران است.

مشغله‌های ذهنی او در طیف وسیعی جریان دارند و از حملات سپتامبر، ترورهای بین‌المللی و و عملیات شهادت‌طلبانه، قضایای فلسطین و رژیم صهیونیستی، نسل‌کشی و تصفیه قومی در بوسنی... تا نانوتکنولوژی، سوخت هسته‌ای، ژنتیک، نظریه نسبیت، اعتیاد، ابتذال و مسائل خانوادگی در نوسان است؛ چرخه‌ای از تعلق و تکرار که به آن مقید است. اما محوریت تفکرات و دیالوگ‌ها در مورد جنگ خصوصا دخالت نظامی در عراق است؛ «پرون می‌داند وقتی یک امپراتوری قدرتمند، درصدد به‌پاکردن جنگ است و دنبال بهانه می‌گردد، تاریخ دغدغه‌ای به دل راه نخواهد داد. او از این هم نگران است که تهاجم یا اشغال، آشفتگی و وحشت به بار آورَد... القاعده گرچه، هم از صدام ملحد و هم از اپوزیسیون شیعه نفرت دارد، حمله به عراق او را تحریک به انتقامجویی از غرب خواهد کرد. نفع شخصی علتی به قدر کافی منطقی است.... و آنها حق انحصاری تشخیص اخلاقی برای خود قائلند..... البته آمریکایی‌ها هم به‌خاطر دموکراسی به عراق حمله نمی‌کنند... آنها نفت را در اختیار خویش می‌گیرند. پایگاه نظامی تاسیس می‌کنند و عراق را مانند مستعمره‌ای اداره خواهند کرد.»

به اعتقاد او بشر به یک فرافکنی مبتلاست که با تمام تجربه‌های ویرانگر قرن گذشته، آن‌همه کشتار و رفتار شرم‌آور، باز برای حصول نتیجه‌ای متفاوت قدم در موقعیت‌های شکست‌بار پیشین می‌گذارد و جهانیان بیش از آنکه نیازمند گام‌های بزرگ و غیرعملی باشند، محتاج تغییراتی هرچند کوچک در نگرش و عملکرد خود هستند تا از نظام‌های اجتماعی، حق انحصاری و آزادانه اعمال خشونت و بهره گیری از قدرت فراگیر را که به بهانه استقرار قانون و به قصد منافع شخصی، انجام می‌شود سلب نمایند؛ انکار هرچه و هرکه مصمم است تحت‌عنوان مصلحت یا احقاق حق، توسل به خشونت را مجاز و مسیر تحمیل به تسلیم را هموار کند. در دنیای گوش به زنگ و حسادت‌آمیز امروز اگر در مقیاس خُرد، تعصب خشن، سلاحی کارآمد برای دفاع از یک عقیده یا سیستم یا فرد باشد، در ابعاد کلان، قطعا فجایع جبران‌ناپذیری در پیش خواهد بود؛ «آرمانگرایان خیالپرداز و زنان و مردان غیوری که به راه نظم اجتماعی آرمانی با یقین نگاه می‌کنند برحذر باشند: هنوز هستند خودکامگانی از همه رنگ و در همه شکل، که اکنون پراکنده و ضعیفند، ولی دارند رشد می‌کنند و قوت می‌گیرند، خشمگین و تشنه کشتار جمعی دیگر.»

به‌رغم به‌کارگیری کاملا حرفه‌ای تکنیک‌ها و اصطلاحات جراحی اعصاب، همچنین پیوند هنرمندانه و قابل تحسین علم و ادبیات، روند درمان هیچ‌یک از بیماران در سیر داستان تعیین‌کننده نیست، بلکه صرفا اندیشه پرون است که مخاطب را با خود به هر سو می‌برد. غوطه‌ورشدن او در افکار درواقع تلنگری است به ذهن مخاطب و طعنه‌ای به نگاه‌های آسوده، که قدرت نفوذشان از سطح رویدادها گذر نمی‌کند. مک‌یوین ماجراهای معمولی یک‌روز از یک آدم را آنچنان به تصویر می‌کشد تا به ما ثابت کند هر لحظه از روند عادی زیستن حامل مفاهیم ژرف انسانی است. او در یک/چهارم انتهایی داستان، حلقه بحران‌ها را تنگ‌تر می‌کند و دامنه رویدادها را از شهر به خانه می‌کشد و پس از آن باز هم تنگ‌تر، از خانه به فرد، تا تمام چالش‌های ذهنی کاراکترش و هرآنچه را از هوش و کمال و اندیشه در چنته دارد به بوته آزمایش بگذارد و عیار دغدغه‌هایش را محک بزند، جایگاهی که می‌تواند متعلق به هرکس باشد با یک پرسش اساسی و تنها دو گزینه، که انتخاب هر یک، مرز انسان‌بودن یا نبودن را تعیین می‌کند.

*پزشک و منتقد

ارسال دیدگاه شما

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیر سیستم منتشر خواهند شد
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهند شد
  • پیام هایی که به غیر از زبان پارسی باشد منتشر نخواهند شد