دردنیا به اهمیت تولید پنبه پی برده و یارانههای بسیاری نیز به این محصول داده و حمایتهای ویژهای از تولید این محصول دارند ولی متاسفانه در ایران چنین حمایتهایی از تولید پنبه صورت نمیگیرد به همین دلیل تولید پنبه كشورمان نمیتواند با پنبههای خارج از كشور رقابت كند.
مشكلات بازرگانی مهمترین دلیل كاهش سطح زیركشت و عدم رغبت كشاورزان برای فعالیت در این صنعت است.
گلستان روزی به دلیل سطح زیركشت و تولید بالای پنبه به سرزمین طلای سفید معروف بود و اكنون این طلای سفید از عیار افتاده است.
این مطالب و بسیاری مطالب دیگر از جمله مباحثی است كه طی سالهای اخیر بارها از زبان كارشناسان، متخصصان و دستاندركاران محصول پنبه كشورمان شنیده شدهاند و با وجود اینكه گفته میشود امسال وضعیت تولید پنبه كشور از وضعیت مطلوبتری نسبت به سالهای گذشته برخوردار است اما بازهم كم و بیش شاهد چنین مسائلی هستیم.
هر چند كه قرار گرفتن عنوان طلا در كنار نام هر یك از محصولات كشاورزی بر ارزش و اهمیت آن محصول در بین سایر محصولات تاكید داشته و به نظر میرسد كه آن محصول از توجه خاصی در كشور برخوردار باشد اما در مورد طلای سفید یا همان پنبه ایران شنیدهها و آمارها خلاف این موضوع را نشان داده و گویی طلای سفید كشورمان در سالهای گذشته رنگ خود را باخته و این در حالی است كه در روزگاری نه چندان دور این محصول از جایگاه ویژهای در كشورمان برخوردار بود.
ماجرای ورود پنبه به ایران
كشت پنبه در ایران از سابقه نسبتا طولانی برخوردار است و در واقع كشت آن به دستور میرزاتقی خان امیركبیر و در سال 1230 شمسی در آذربایجان غربی (اطراف ارومیه) شروع شد و بعد از آن كشت پنبه بدون هرگونه برنامهای و به صورت پراكنده در مناطق غربی و مركزی كشور صورت میگرفت تا اینكه در سال 1302 شمسی طبق یك برنامه مدون توسط یك شركت مشترك ایران- روس (پرسخلوپك) كشت پنبه در مناطق شمالی (غرب مازندران) آغاز و همزمان با انجام كشت نسبت به احداث كارخانههای پنبه پاككنی نیز اقدام شد. با تاسیس سازمان پنبه ایران در سال 1335 و پیوستن آن به وزارت كشور در سال 1338 پنبه ایران مجددا جای خود را در بازار جهانی پیدا كرد و تولید پنبه محلوج در سال 1344 به ركورد 152 هزار تن دست یافت. با اجرای طرح افزایش تولید و بهبود كیفیت پنبه از سال 1347 میزان تولید پنبه بازهم رو به افزایش گذاشت بطوریكه در سال 1353 به بالاترین میزان تولید یعنی 237 هزار تن پنبه محلوج رسید و از این پس كشت پنبه به عنوان یك زراعت مهم و اصلی در مناطق پنبه خیز بخصوص مناطق شمالی ادامه داشت در تدوین برنامه پنج ساله اول توسعه كشور كشت پنبه مورد توجه خاص قرار گرفت و طرح افزایش تولید پنبه، بعنوان یك طرح محوری از سال 68 با اجرا درآمد. اجرای این طرح تا سال 1371 با موفقیت همراه بود ولی از سال 1372 به علت افزایش حمایتها از محصولات رقیب جایگزین پنبه بخصوص در مناطق شمالی كشت پنبه كاهش یافت بطوریكه در سال 1372 میزان سطح كشت آن در طول 40 سال گذشته به پایینترین میزان خود یعنی 147 هزار هكتار رسید و برای اولین بار و بعد از این مدت پنبه وارد كشور شد. كاهش تولید از یك طرف و پایین بودن كیفیت پنبههای وارداتی از طرف دیگر باعث شد تا درسال 1373 بهای پنبه داخلی افزایش یابد و نتیجتا باعث فزونی سطح كشت و تولید در سال 1374 شد و در سال بعد (1375) به بالاترین رقم پس از انقلاب اسلامی با سطح كشت 320 هزار هكتار و تولید 178 هزار تن پنبه محلوج رسید. از سال 1376 تا سال 1380 سطح زیركشت و تولید پنبه از نوسان كمتری برخوردار بود ولی از سال 1381 دوباره با كاهش شدید روبهرو شد. از شهریورماه 1381 سالی
10 درصد به تولید پنبه و شش درصد به عملكرد نسبت به سال 1381 اضافه شد ولی با دولتی كردن دوباره كارها مجددا تولید روبه كاهش گذاشت به طوری كه در سال جاری نیز
پیش بینی شده تولید پنبه به 90 هزار تن برسد كه با توجه به 106 هزار هكتار سطح زیر كشت این محصول در سال گذشته، امسال این سطح 15 درصد كاهش را نشان میدهد.
خوشبینیهایی
كه با كاهش تولید روبهرو شد
خوشبینیهایی درباره وضعیت امسال تولید پنبه وجود داشت اما كاهش سطح زیر كشت پنبه در برخی استانهای پنبهخیز تاسف را جایگزین خوش بینی كرد كه در این زمینه بهرام نظری، مدیرعامل اتحادیه پنبه کاران کشوردر گفتوگو با ایسنا با بیان اینکه محصولات وارداتی پنبه با هزینه مناسب تری نسبت به پنبه داخلی در کشور توزیع میشوند، گفت: مهد طلای سفید ایران کاهش چشمگیری در سطح زمینهای زیر کشت داشته است. وی تصریح کرد: سالهای قبل در استان گلستان، بالغ بر 185 هزار هکتار زمین زیر کشت پنبه میرفت، اما با توجه به محصولات رقیب پنبه وارداتی کشور، این مقدار به 130 هزار هکتار رسیده است. مدیرعامل اتحادیه پنبه کاران کشور با اشاره به اینکه تولید پنبه کشور در سالهای اخیر روند نزولی داشته است، افزود: در حالی که هر روز جایگاه پنبه در سراسر دنیا شناخته تر میشود، در ایران این روند متفاوت است. وی از پرداخت یارانه درکشورهای غربی به پنبه کاران خود سخن گفت و افزود: کشورهای غربی در سالهای اخیرتمام پنبه خود را صادر میکردند و به همین دلیل در طول سالهای اخیر توانستند قیمت پنبه را در سطح دنیا حفظ کنند. مدیرعامل اتحادیه پنبه کاران با بیان اینکه در سال گذشته 70 هزارتن پنبه در داخل تولید شده است، تصریح کرد: بیش از120میلیارد تومان هزینه تولید پنبه بوده که در هر هکتار کمتر از
100 هزار تومان برای کشاورز سودآوری داشته است. نظری یادآور شد: بیش از 40 درصد پنبه کشور در 3 استان خراسان رضوی، خراسان شمالی و خراسان جنوبی تولید میشود و کاشت و برداشت پنبه در16 استان کشور انجام میشود وسهم خراسان رضوی در تولید پنبه کشوربیش از 30 درصد کل است.
سهم پنبه از اقتصاد
در ادامه باید گفت كه پنبه به عنوان یك نوع محصول كشاورزی، صنعتی و بازرگانی جهان، مهمترین و با ارزشترین لیف طبیعی است كه از الیاف پوشاننده دانه گیاه با نام علمی (Gossypium) به دست میآید و منبع الیاف و منشأ غذایی با ارزش برای انسان و دام محسوب میشود. روغن تخم پنبه یكی ازمرغوبترین انواع روغن گیاهی و الیاف آن، جزء مهمترین مواد اولیه صنعت نساجی به شمار میآید. قابلیت شستوشو، دوام، استحكام (هنگام خشك وتر بودن)، قابلیت هدایت بخار آب، دوام شیمیایی، نرمی، قابلیت انعطاف و ... از خصوصیات الیاف پنبه است. همچنین كنجاله پنبه دانه نیز 33 تا 43 درصد پروتئین دارد و به عنوان مكمل پروتئین در جیره دام مصرف میشود. این محصول با توجه فرآیند تولید آن در مزارع و مراحل تبدیل آن در صنایع وابسته و توزیع تجارت آن به دلیل ارزشافزوده و اشتغال بالایی كه ایجاد میكند، نقش مهمی در توسعه اقتصادی كشورها دارد.
